Romański „Słup koniński”

Dokładnie w połowie drogi miedzy Kaliszem i Kruszwicą, w mieście Koninie, na cmentarzu przy kościele pw. św. Bartłomieja znajduje się najstarszy znak drogowy w tej części Europy – romański Słup Koniński, zwany także słupem milowym.

Ponoć drzewiej znajdował się on troszkę w innym miejscu, nieopodal konińskiego zamku, ale tak jak i w średniowieczu, tak również i obecnie wskazuje dokładnie połowę drogi między tymi dwoma historycznymi miastami Polski. Często możemy także spotkać się określeniem „słup milowy”. Jednak kilka lat temu PTTK, oddział w Koninie, bardzo mocno zaprotestował przeciwko tej nazwie w formie listu otwartego. Miało to związek z wyemitowaniem przez NBP monety 2 złotowej, z historycznej serii poświęconej polskim miastom. Moneta ta zawiera na rewersie wizerunek Słupa, najstarszego zabytku Konina, do której dołączono opis, że jest to „słup milowy”. W liście tym czytamy, że Słup ten nie pełnił nigdy funkcji słupa milowego tak jak słupy stawiane na drogach rzymskich lub tak jak o wiele wieków późniejsze XVIII wieczne słupy, np. poczty saskiej lub brandenrbursko – pruskiej. Taka nazwa nie bywa używana w opracowaniach historyczno-naukowych i w większości rzetelnych materiałów krajoznawczych.

Nie wchodząc w istotę sporu o nazwę (my zostaniemy przy określeniu „Słup Koniński” ) wiemy, że to jedyny tego typu zabytek romański w naszym kraju. Ma prawie 900 lat, bowiem pochodzi on z 1151 roku. Jest to piaskowiec rzeźbiony, z rytem epigraficznym, o wysokości 2,52 m. Nie do końca znane jest pochodzenie budowy Słupa. Wykonano go prawdopodobnie z piaskowca gruboziarnistego pochodzącego z kamieniołomów ze wsi Brzeźno leżącej nieopodal Konina. Są także wśród historyków zwolnicy przypisywania mu pochodzenia znacznie starszego, sięgającego czasów kultowej rzeźby pogańskiej, a wtórnie użytej w XII w.

Kolejna zagadka dotyczy fundatora tegoż Słupa. Łacińska inskrypcja na nim wyryta mówi o komesie Piotrze. Jakim komesie Piotrze? Tego na pewno nie dowiemy się na miejscu, gdy odwiedzimy Konin, bowiem 2 tablice informacyjne, które przy nim się znajdują, mówią zgoła co innego. Jedna z nich, napisana w dwóch językach wspomina, że fundatorem był Piotr Wszebor (wojewoda i platyn Bolesława Krzywoustego), natomiast druga tablica, znacznie bardziej skromna, przywołuje, że był nim Piotr Włostowic (palatyn, ale również szwagier Bolesława Krzywoustego). Historycy w tej kwestii są również podzieleni więc przywołajmy może (w tłumaczeniu Krzysztofa Dunin-Wąsowicza) napis wyryty na Słupie:

Wierzchołek Słupa z widocznym napisem

Roku wcielenia Pana naszego1151

Do Kalisza z Kruszwicy tu prawie punkt środkowy

Wskazuje ta formuła drogi i sprawiedliwości

Którą kazał uczynić komes palatyn Piotr

I starannie też przepołowił tę drogę

Abyś był go pamiętny, racz każdy podróżny

Modlitwą prosić łaskawego Boga

Kiedy stoimy „przodem” do Słupa, to widzimy wmurowany w jedną ze ścian gotyckiego kościoła z XV w. pw. św. Bartłomieja, kamienny krzyż. To kolejny romański zabytek. Prawdopodobnie jest to krzyż przydrożny (a może jednak pokutny?), który w tamtych czasach wspomagał kamienie drogowe, właśnie takie, jak Słup Koniński.

Romański kamienny krzyż

Wiele jest zagadek na naszym polskim romańskim szlaku, tak jak tutaj, w Koninie, do dzisiaj nie wyjaśnionych przez najwybitniejszych historyków i archeologów.

Dwie tablice informacyjne

Tekst napisany w listopadzie 2011 r.

Dodaj komentarz